De een vermijdt ze liever terwijl de ander er rust vindt: begraafplaatsen. In Nederland werden de rijken vroeger in kerken begraven. Hoe dichter je bij het altaar lag, hoe belangrijker je was. Helaas kwam het nogal eens voor dat de kist onder de kerkvloer door opbouwende ontbindingsgassen tot ontploffing kwam. De ontbindingsgassen kwamen dan de kerk in waardoor menig kerkdienst moest worden afgelast. Hier komt dan ook de term “rijke stinkerds” vandaan.
De Franse keizer Napoleon wilde deze traditie al afschaffen toen hij ons land innam in 1795. Hij wilde alle doden zo ver mogelijk buiten de stad begraven om hygiënische redenen. Maar het officiële verbod kwam pas in 1829. Dat is ook de reden waarom onze begraafplaatsen relatief “jong” zijn in vergelijking bij andere Europese landen.
Maar dat betekent niet dat wij in ons land geen mooie begraafplaatsen hebben. In dit blog licht ik vijf begraafplaatsen uit die mijn hart hebben gestolen. En geloof mij, dat was nog geen eenvoudige keuze…
Nummer 5: Begraafplaats ’t Heike in Tilburg
In 1811 werd al begonnen met de aanleg van dodenakker “in Den Schyff” dat tegenwoordig bekend is als begraafplaats ’t Heike in Tilburg. De is ook meteen de oudste begraafplaats van de stad.
Het eerste dat opvalt als je de begraafplaats bezoekt, zijn de levensgrote beelden van heiligen en engelen op de buitenmuur van de begraafplaats. In de volksmond wordt de begraafplaats dan ook het kerkhof met de beelden genoemd. Aan het einde van het hoofdpad ligt de zogeheten Calvarieberg. Deze “berg” dateert uit 1865 en je kunt deze via een trap betreden. Wees je er wel van bewust dat er onder deze berg beenderen en schedels liggen die werden gevonden in de grond van de eerste dodenakker rond de oude kerk van ’t Heike.
Het meest ontroerende graf van ’t Heike is wel het graf van de in 1900 omgebrachte Marietje Kessels. Ze was pas 11 jaar oud. De dader van haar moord is nooit veroordeeld, maar er waren wel verschillende verdachten. Eén van die verdachten was pastoor George van Zinnicq Bergmann. Hij werd uiteindelijk vrijgesproken, maar dat had misschien te maken met het feit dat zijn broer een zeer gerespecteerd advocaat was. Bergmann ligt schuin tegenover het graf van Marietje begraven, iets dat verschrikkelijk geweest moet zijn voor de ouders van het meisje.
Een troost is wel dat pal achter Marietje’s graf het graf van commissaris Hermanus Caarls ligt. Hij beet zich – helaas tevergeefs – vast in de zaak, maar zal er altijd zijn om haar te beschermen. Zelfs in het hiernamaals.
Nummer 4: Ruïne van Hilligersberg – Rotterdam
De Ruïne van Hilligersberg is een overblijfsel van Huis ten Berghe. De 13de eeuwse kasteelwoontoren met een eigen kerk op het terrein werd al genoemd in geschriften uit 1269, maar is waarschijnlijk al rond 1240 gebouwd. In 1426 werd het kasteel verwoest en platgebrand door de troepen van Jacoba van Beieren tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten. Na de brand is de ruïne nooit meer herbouwd, maar de kerk wel.
Het oudste graf in de kerk is van 12 juni 1565, maar vanaf de 19de eeuw werd de begraafplaats van de kasteelruïne ineens ontzettend populair. In de 19de eeuw werd “de dood” gezien als iets romantisch. Begraven worden rondom een eeuwenoude kasteelruïne was voor veel mensen het hoogst haalbare. In 1823 werden dan ook de eerste 15 grafkelders gemetseld in de kasteelruïne. Vanaf 1913 werd er toestemming verleend tot verdere uitbreiding.
Groot is de begraafplaats niet, maar de ligging, het verhaal en de locatie maken de plek heel bijzonder. Zeker de moeite van het bezoeken waard tijdens een dagje Rotterdam.
Nummer 3: Oud Eik en Duinen in Den Haag
Begraafplaats Oud Eik en Duinen in Den Haag Werd ook rondom een ruïne gebouwd. Deze ruïne is van de in 1247 gebouwde kapel die graaf Willem II van Holland liet bouwen ter nagedachtenis aan zijn vader graaf Floris IV. Het lag destijds in een gehucht genaamd Eikenduinen dat later bij Den Haag werd gevoegd. De kapel werd in 1581 gedeeltelijk gesloopt, maar het restant is tegenwoordig een rijksmonument.
Vooral het oude gedeelte van de begraafplaats is erg mooi. Hier liggen ook veel bekende Hagenaren begraven zoals Willem Drees, Menno ter Braak en Louis Couperus. Even verderop vind je een monument voor ongeboren kinderen. Je kunt er wandelen onder historische bomen en troost vinden bij de spelende konijnen die af en toe voor je uit sprinten.
Het naastgelegen Nieuw Eik en Duinen is ook een prachtige begraafplaats en hier vind je echt niet alleen moderne graven. Trek gerust een dag uit om beide begraafplaatsen op je gemak te bezoeken.
Nummer 2: Begraafplaats Soestbergen in Utrecht
Begraafplaats Soestbergen werd aangelegd in 1830 en werd daarmee de eerste algemene begraafplaats van de stad. In eerste instantie was de begraafplaats bedoeld als wandelpark maar landschapsarchitect J. D. Zocher jr. voegde er in het midden iets bijzonders aan toe.
Zoals in de inleiding al werd gezegd, was het vanaf 1829 niet meer toegestaan om in de kerk begraven te worden. Om de rijken toch tegemoet te komen, creëerde Zocher een grafheuvel speciaal bedoeld voor de welgestelden van Utrecht. Eigenlijk is dit een enorme rotonde van 3,5 meter hoog met een diameter van 65 meter. Deze “Ring van Zocher” bestaat uit verschillende ringmuren met daarin 170 ingemetselde grafkelders. Midden op de grafheuvel bevindt zich een groot gat dat is bedoeld als knekelput.
Nergens in Nederland ben ik zo’n heuvel tegengekomen, dus dat maakt deze begraafplaats uniek. Daarnaast zijn er verspreid over de begraafplaats prachtige grafmonumenten te zien en is er veel groen. Het heeft nog altijd meer de uitstraling van een wandelpark dan van een begraafplaats. Absoluut de moeite waard om eens te bezoeken.
Nummer 1: Oude kerkhof in Roermond
Den Aje Kirkhaof Remunj, oftewel het Oude Kerkhof in Roermond is een van de oudste gemeentelijke dodenakkers in Nederland. De begraafplaats werd namelijk al in mei 1785 in gebruik genomen. De meeste begraafplaatsen in ons land werden na 1829 gesticht, maar omdat Roermond destijds onder de Oostenrijks-Habsburgse wetgeving viel, werd deze dus eerder gesticht. Deze wetgeving verbood mensen te begraven binnen de stadsmuren. Deze begraafplaats is ontstaan rondom een al bestaande Joodse begraafplaats.
De begraafplaats is daarnaast bijzonder omdat er een duidelijke scheiding is voor katholieke en protestantse mensen. Een goed voorbeeld is het wereldberoemde “graf met de handjes” waarbij een katholieke vrouw niet begraven mocht worden bij haar eerder overleden protestantse echtgenoot. Door haar graf pal naast de muur (die de twee geloven scheidden) te plaatsen kon ze toch bij hem zijn. Zijn graf ligt namelijk aan de andere kant van de muur. Op beide graven werd een hand geplaatst die over de muur naar elkaar reiken. Een prachtig eerbetoon aan de liefde.
Het Oude Kerkhof heeft daarnaast een stukje ongewijde grond dat het “verlaore kerkhof” wordt genoemd. Hier zijn drenkelingen uit de Maas begraven, ongedoopte kinderen en mensen die zelfmoord hebben gepleegd. Het plegen van zelfmoord werd door de kerk gezien als zonde. Op dat stukje grond vind je ook een bijzonder graf. Hier ligt de omstreden NSB’er Leendert Willem de Leeuw (1890 – 1943). Op 24 januari 1943 besloot hij zichzelf van het leven te beroven door cyaankali in te nemen. Als NSB’er ontnam hij zichzelf al de kans om in gewijde grond begraven te worden en de zelfdoding was een tweede reden. Zijn grafsteen is echter wel een rijksmonument.
Naast deze bijzondere graven vind je er ook oorlogsgraven en grafkelders. Het is een prachtige plek om uren te vertoeven.
Tip: combineer je bezoek aan een begraafplaats eens met een duistere stadswandeling!